Perakendede Mağaza Bazlı İkmal ve Stok Planlama

Kısaca: Deponun dolu, rafın ise boş olması perakendede sıkça karşılaşılan bir durumdur. Perakendede stok, merkez depoda değil yüzlerce mağazanın rafında satışa dönüşmektedir. Mağaza bazında talep düşük ve oynaktır, raf alanı sınırlıdır; ikmal ise paket büyüklüğüne ve sevkiyat takvimine bağlıdır. Bu yazıda mağaza ikmal miktarının hesaplanması, teşhir stoğunun rolü, stoğun mağaza ile depo arasında dağıtılması ve ilk dağıtımın ikmalden farkı birlikte ele alınmaktadır.

Mağaza İkmal Miktarı Nasıl Hesaplanır?

Mağaza ikmalinde en sık kullanılan yöntem, periyodik gözden geçirmeli “hedef seviyeye tamamlama” (order-up-to) politikasıdır. Bu politikada sipariş miktarı = hedef seviye − (raf stoğu + yoldaki sipariş) olarak hesaplanmaktadır. Hedef seviye ise koruma aralığındaki talep, emniyet stoğu ve teşhir stoğu tarafından birlikte belirlenir. Aşağıdaki tabloda bir örnek yer almaktadır (rakamlar açıklama amaçlıdır):

Hedef seviyenin teşhir stoğunun (40) altında kalması durumunda hedef olarak teşhir stoğu kullanılmaktadır. Bunun nedeni, rafın dolu görünmesi için gereken asgari miktarın satış tahmininden bağımsız bir kısıt olmasıdır. Ayrıca koli içi miktarı büyük olan yavaş ürünlerde paket yuvarlaması mağazada kalıcı fazla stok yaratır. Bu ürünlerde koli bölme ya da daha seyrek sevkiyat seçeneklerinin değerlendirilmesi önerilmektedir.

Teşhir Stoğu Neden Ayrı Ele Alınmalı?

• Satış ile ilgisi yoktur: Rafta sergilenmesi gereken asgari miktardır; düşük satışlı ürünlerde stoğun büyük kısmını oluşturabilir.
• Emniyet stoğuyla karıştırılmamalı: Teşhir stoğu satışa açıktır ama ürünün “boş görünmemesi” için o seviyenin altına inilmemesi hedeflenir.
• Planogramla birlikte belirlenir: Raf yüzü sayısı ve derinliği değiştikçe ikmal parametreleri de güncellenmelidir.

Stok Mağazada mı, Depoda mı Tutulmalı?

Talep birleştikçe belirsizlik azalmaktadır. Bir mağazada beklenenden az satan ürün, başka bir mağazada beklenenden çok satabilir; bu nedenle tek tek mağazalardaki dalgalanmaların toplamı, merkez depoda görülen dalgalanmadan büyüktür. Emniyet stoğunun tutulabilecek kısmı merkez depoda tutulup mağazalara sık ve küçük ikmal yapıldığında toplam stok azalır. Bu yaklaşımın sınırını ise lojistik maliyeti, mağazanın teslim alma kapasitesi ve teşhir stoğu ihtiyacı belirlemektedir.

Mağazada tutulan her birim, satılmadığı sürece yalnızca o mağazanın müşterisine hizmet etmektedir;
depoda tutulan birim ise tüm mağazalara hizmet eder.

İlk Dağıtım ile İkmal Arasındaki Fark

Moda, sezonluk ve kampanya ürünlerinde geçmiş satış verisi bulunmamaktadır. Bu nedenle ilk dağıtım (allocation) mağaza kümesi, mağaza büyüklüğü ve benzer ürünlerin performansına göre yapılır; stoğun bir kısmı da bilinçli olarak depoda bekletilir. İlk satış haftalarının verisi elde edildiğinde iyi satan mağazalara ikinci dağıtım yapılmaktadır. Temel (sürekli) ürünlerde ise yukarıdaki ikmal mantığı geçerlidir. Uygulamada sıkça karşılaşılan hatalardan biri, bu iki ürün grubunun aynı parametrelerle yönetilmesidir.

Hangi Ölçütler İzlenmeli?

Teknoloji ve Dijitalleşme: Otomatik İkmal, RFID ve Bilgisayarlı Görü

Mağaza bazlı ikmal, binlerce ürün-mağaza kombinasyonu için her gün karar verilmesini gerektirmektedir. Bu ölçekte kararların büyük kısmının elle verilmesi mümkün olmadığından bu görevi otomatik ikmal üstlenir. Ancak otomatik ikmalin başarısı, beslendiği stok verisinin ve parametrelerin doğruluğuyla sınırlıdır.

Kurumsal Kaynak Planlama (ERP), sipariş, stok, satın alma, üretim ve finans işlemlerini ortak bir veri tabanında kaydeden kurumsal işlem sistemidir; planlamanın ana veri ve hareket kaynağıdır. Satış noktası (POS) verisini, ürün ana verisini ve sipariş kayıtlarını tutmakta olup otomatik ikmal hesaplarının temelini oluşturur.

Depo Yönetim Sistemi (WMS), depoda mal kabul, yerleştirme, toplama ve sevkiyatı lokasyon bazında yöneten sistemdir. Depoda toplama ve sevkiyatı mağaza siparişlerine göre yönetmekte; koli ve palet bazında doğru hazırlığı sağlamaktadır.

Radyo Frekanslı Tanımlama (RFID), ürün, kasa veya paletlerin görüş hattı gerekmeden radyo dalgalarıyla toplu olarak okunmasını sağlayan etiketleme teknolojisidir. Mağaza stok sayımını hızlandırarak kayıt doğruluğunu artırır; böylece hatalı stok kaydı nedeniyle verilmeyen siparişler azalmaktadır.

Nesnelerin İnterneti (IoT), makine, araç, depo ve ürünlerdeki sensörlerin veriyi ağ üzerinden otomatik iletmesini sağlayan yapıdır; konum, sıcaklık, durum ve tüketim verisi insan girişi olmadan toplanır. Soğuk zincir sıcaklık sensörleri ve akıllı raflar aracılığıyla raf durumu ve ürün tazeliği izlenmektedir.

Yapay Zeka (AI) ve Makine Öğrenmesi (ML), veriden örüntü öğrenerek tahmin, sınıflandırma ve öneri üreten yöntemlerdir; makine öğrenmesi, yapay zekanın veriden öğrenen alt dalıdır. Ürün-mağaza düzeyinde tahmin üretmekte; hava, yerel etkinlik ve kampanya etkilerini tahmine dahil etmektedir.

Bilgisayarlı Görü, kamera görüntülerinden raf boşluğu, planogram uyumu veya ürün sayımı gibi bilgileri çıkaran yapay zeka uygulamasıdır. Raf boşluğunu ve planogram uyumsuzluğunu tespit ederek "sistemde var, rafta yok" durumlarını görünür hale getirir.

Taşıma Yönetim Sistemi (TMS), sevkiyat planlama, araç yükleme, rota ve taşıyıcı yönetimini destekleyen sistemdir. Mağaza sevkiyatlarının rota ve araç doluluğunu planlamaktadır.

Eğitimlerde sıkça, siparişin sistem tarafından verildiği bir ortamda planlamacının rolünün ne olacağı sorulmaktadır. Yapay zeka destekli otomatik ikmal planlamacıyı ortadan kaldırmaz; planlamacının görev tanımını değiştirir. Rutin siparişler sistem tarafından verilir; planlamacı ise parametreleri, istisnaları, yeni ürün ve kampanya durumlarını yönetmektedir. Bu geçişin sağlıklı yapılabilmesi için mağaza stok doğruluğunun ölçülmesi ve sistem önerilerinin hangi durumlarda elle düzeltildiğinin izlenmesi önerilmektedir.

Otomatik ikmal sistemdeki stoğu, müşteri ise raftaki stoğu esas alır;
bu ikisi örtüşmediğinde sipariş de doğru olmamaktadır.

Uygulamaya Geçiş: Kontrol Listesi

1. Ürünleri temel (sürekli) ve sezonluk/kampanya olarak ayırın; farklı süreçlerle yönetin.
2. Mağaza ikmal parametrelerini (gözden geçirme, tedarik süresi, servis hedefi) ürün segmentine göre belirleyin.
3. Teşhir stoğunu planogramdan alın ve ikmal hesabına ayrı bir kısıt olarak ekleyin.
4. Koli içi miktar yuvarlamasının yavaş ürünlerdeki etkisini ölçün.
5. Emniyet stoğunun mağaza ve depo arasındaki dağılımını lojistik maliyetle birlikte değerlendirin.
6. Raf bulunurluğunu ve kaçan satışı düzenli olarak ölçün.
7. Mağaza stok kayıt doğruluğunu sayım veya RFID ile düzenli olarak ölçün; otomatik ikmalin doğru çalışması doğru stok verisine bağlıdır.

İlgili Yazılar

• Emniyet Stoğu Hesabında 5 Yaygın Hata ve Doğru Yaklaşım
• Hızlı Tüketimde (FMCG) Talep Planlama ve S&OP: 5 Kritik Konu
• Promosyon Etkisi Nasıl Tahmin Edilir? Kampanya Türleri ve Etki Hesabı

Sıkça Sorulan Sorular

Mağaza bazında tahmin mi, depo bazında tahmin mi yapılmalı?

İkmal kararı mağaza düzeyinde verildiğinden tahmine de mağaza-ürün düzeyinde ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak bu düzeyde veri oldukça oynaktır. Pratik çözüm, tahminin daha üst düzeyde (ürün grubu, bölge) kurulup mağazalara oransal olarak dağıtılmasıdır.

Teşhir stoğu emniyet stoğunun yerine geçer mi?

Kısmen geçmektedir. Yavaş satan ürünlerde teşhir stoğu çoğu zaman emniyet stoğundan büyüktür ve fiilen koruma sağlar. Hızlı satan ürünlerde ise emniyet stoğu teşhir stoğunun üzerine eklenir.

Kaçan satış nasıl tahmin edilir?

İlk olarak ürünün rafta bulunmadığı günler belirlenir, ardından bu günlerde beklenen satış stoklu günlerin satış hızından hesaplanır. Bu tahminin, tahmin modelinin eğitim verisini düzeltmek için de kullanılması gerekmektedir; aksi halde model stoksuzluğu düşük talep olarak yorumlar.

Mağazalara ne sıklıkla ikmal yapılmalı?

İkmal sıklığı satış hızına, raf kapasitesine ve lojistik maliyete bağlıdır. Genel olarak hızlı ürünlerde sık ve küçük, yavaş ürünlerde ise daha seyrek ikmal toplam maliyeti düşürmektedir.

Otomatik ikmal sistemleri planlamacıya ihtiyacı ortadan kaldırır mı?

Otomatik ikmal sistemleri planlamacıya olan ihtiyacı ortadan kaldırmaz. Sistem rutin siparişleri üstlenir; parametreler, istisnalar, yeni ürün ve kampanya durumları ise planlamacının sorumluluğunda kalır. Bu yapıda planlamacının rolü hesap yapmaktan çok sürecin yönetimine dönüşmektedir.

Kaynaklar

• Fisher, M., & Raman, A. (2010). The New Science of Retailing. Harvard Business Press.
• Silver, E. A., Pyke, D. F., & Thomas, D. J. (2017). Inventory and Production Management in Supply Chains (4. baskı). CRC Press.
• Eppen, G. D. (1979). Effects of centralization on expected costs in a multi-location newsboy problem. Management Science, 25(5), 498-501.

İlgili Optimum Planlama Eğitimleri

Perakendede Birlikte Çalıştığımız Kurumlar

Perakende ve mağazacılık sektöründe eğitim ve/veya danışmanlık hizmeti sunduğumuz kurumlardan bazıları aşağıdadır. Tüm sektörler için Referanslar sayfamıza bakabilirsiniz.

BR Mağazacılık, 2014, 2015

Civil Mağazacılık, 2019

LCWaikiki, 2010–2014

Makbul Kuruyemiş, 2021, 2022

Migros, 2021

Paşabahçe, 2014–2016

Zen Pırlanta, 2022

Yorumlar

“Teoride kalan birçok tahminleme modelini uygulamalı ve içeriğini de özümseyerek kullanmak çok faydalıydı. Bununla birlikte teorik konuların net temellere dayandırılarak anlatımı çok başarılıydı. Güncel ve kurumun işleyişi/sektörüyle paralel örnekler üzerine konuşmak, bunlar üzerinden analizler yapmak, farklı bakış açıları ve fikirler oluşmasında etkiliydi.”

E**** K****, Tedarik Zinciri Planlama - Yönetici, Migros (Talep Planlama, 2021)

“İlker Bey, Eğitim için çok teşekkür ederiz. Gerçekten çok öğretici ve verimli bir eğitim oldu. Anlattıklarınızda eksik olduğum ve bir kısmını isim olarak bilmeden uyguladığım birçok şey karşıma çıktı. Süreç içerisinde unutmamak adına notlarıma tekrar tekrar bakacağım. İlerleyen zamanlarda tekrar yollarımızın kesişmesi dileğiyle.”

Aykut Köroğlu, Tedarik Zinciri Planlama - Bölüm Sorumlusu, Migros (Talep Planlama, 2021)

“İlker Bey'in zaman kullanımını, deneyimlerini bize aktarışını, özel bir danışmandan eğitim almanın keyfini ve bir meslektaş olarak bu eğitimin benim için çok yararlı olduğunu ve bana deneyim kattığına inanıyorum. Sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.”

Melike Orhan, Tedarik Zinciri Planlama - Uzman, Migros (Talep Planlama, 2021)

Tüm yorumları görüntülemek için tıklayınız.

Kurumunuza özel eğitim veya danışmanlık için teklif talebi oluşturunuz.