Tedarik Zincirinde Sürdürülebilirlik: Kapsam 3 Emisyonları, SKDM (CBAM) ve Planlamaya Etkileri

Kısaca: Avrupalı müşterilerin tedarikçilerinden ürün bazında emisyon verisi talep etmesi, giderek yaygınlaşan bir uygulamadır. Üretim ve ticaret şirketlerinin çoğunda karbon emisyonlarının önemli bir kısmı, şirketin doğrudan kontrol ettiği tesislerin dışında, tedarik zincirinde oluşmaktadır. Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM) 2026'da kesin döneme girmiştir; Türkiye'de de İklim Kanunu ve Emisyon Ticaret Sistemi yönetmeliği yürürlüktedir. Bu yazıda kapsam 3 emisyonlarının planlama kararlarıyla ilişkisi ve Avrupa'ya ihracat yapan şirketleri bekleyen veri talepleri ele alınmaktadır. Genel çerçeve için Tedarik Zinciri Yönetimi Nedir? sayfası başlangıç noktası olarak önerilir.

Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları Nedir?

GHG Protokolü kapsam 3'ü 15 kategoriye ayırmaktadır. Bu kategorilerin tümü planlama işlevini aynı ölçüde ilgilendirmez; planlama ve tedarik zinciri kararlarıyla en doğrudan ilişkili olanlar aşağıda verilmiştir:

• Kategori 1 -Satın alınan mal ve hizmetler: Hammadde ve malzeme seçimi, tedarikçi seçimi.
• Kategori 4 -Yukarı akış taşıma ve dağıtım: Tedarikçiden fabrikaya ve depolar arası taşıma; taşıma modu ve araç doluluğu.
• Kategori 5 -Operasyonlarda oluşan atık: Fire, imha edilen ve miadı dolan ürünler.
• Kategori 9 -Aşağı akış taşıma ve dağıtım: Müşteriye teslimat, dağıtım ağı tasarımı.
• Kategori 12 -Satılan ürünlerin ömür sonu: Ambalaj ve ürünün bertarafı veya geri dönüşümü.

Avrupa'ya İhracat Yapanları Ne Bekliyor? SKDM (CBAM)

SKDM'nin işleyişi şu şekildedir: çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik ürünleri AB'ye ithal edildiğinde, üretimleri sırasında ortaya çıkan “gömülü” emisyonlar beyan edilmekte ve karşılığında sertifika alınmaktadır. 2023-2025 geçiş döneminde yalnızca raporlama yapılmıştır; 1 Ocak 2026 itibarıyla kesin döneme geçilmiştir. 2025'teki basitleştirmeyle, SKDM kapsamındaki maldan yıllık toplam 50 tonun altında ithalat yapan ithalatçılar muaf tutulmuştur. 2026 ithalatına ilişkin sertifikaların satışı Şubat 2027'de başlayacaktır. Yıllık beyan ve sertifika teslimi için son tarih ise ithalatı izleyen yılın 30 Eylül'üdür.

Bu durum, Türk ihracatçılar açısından AB'deki müşterilerin ürün ve tesis bazında doğrulanabilir emisyon verisi talep etmesi anlamına gelmektedir. Verinin sağlanamaması halinde beyanda varsayılan değerler kullanılabilir; ancak bu değerler çoğu zaman tedarikçinin gerçek performansını yansıtmaz. Bu nedenle ürün başına emisyon, fiyat ve teslim süresiyle birlikte değerlendirilen ve müşterinin toplam sahip olma maliyetine giren bir rekabet unsuruna dönüşmektedir.

CSRD Kapsamı Daraldı: Tedarikçiler İçin Ne Anlama Geliyor?

AB'nin “Omnibus I” düzenlemesi (Direktif (AB) 2026/470) 18 Mart 2026'da yürürlüğe girmiştir. Buna göre zorunlu sürdürülebilirlik raporlaması (CSRD) artık ortalama 1.000'den fazla çalışanı ve 450 milyon avronun üzerinde net cirosu olan şirketlerle sınırlıdır. Tedarikçileri doğrudan ilgilendiren düzenleme ise değer zinciri sınırlamasıdır. 1.000'den az çalışanı olan şirketler, raporlama yapan müşterilerinden gelen ve gönüllü standardı aşan bilgi taleplerini reddetme hakkı kazanmıştır. Kurumsal sürdürülebilirlik özen yükümlülüğü (CSDDD) de 5.000'den fazla çalışanı ve 1,5 milyar avronun üzerinde cirosu olan şirketlere daraltılmıştır.

Bu düzenleme, veri taleplerinin sona ereceği anlamına gelmemektedir. Büyük Avrupalı müşteriler, yasal sınırlamaya rağmen kendi kapsam 3 hedefleri için tedarikçilerinden veri istemeye devam etmektedir. Bu nedenle tedarikçi açısından belirleyici olan, yasal zorunluluktan çok müşterinin bu veriyi tedarikçi seçiminde kullanıp kullanmadığıdır.

Türkiye'de Durum: İklim Kanunu ve Emisyon Ticaret Sistemi

7552 sayılı İklim Kanunu 9 Temmuz 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanmış; kanuna dayanan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği de 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik kapsamındaki faaliyetleri yürüten tesislerden yıllık emisyonu 50.000 ton CO₂e'yi aşanlar sisteme dahil edilmektedir. Bu eşiğin altında kalan tesisler de izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülükleriyle kapsamda yer almaktadır. Pilot dönemin ayrıntıları Karbon Piyasası Kurulu tarafından belirlenmektedir.

Mevzuat hızla değişmektedir; bu bölüm genel bilgi amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Uygulamaya geçmeden önce güncel resmî metinlerin kontrol edilmesi önerilir.

Sürdürülebilirlik Planlama Kararlarına Nasıl Girer?

Tablodaki kaldıraçların önemli bir kısmı maliyeti de düşürmektedir. Fire ve imha edilen stok, emisyonun yanı sıra israf anlamına da gelir. Bununla birlikte maliyet ile emisyonun çatıştığı kararlar da bulunmaktadır; daha yavaş ancak daha düşük emisyonlu bir taşıma modu bunun tipik örneğidir. Bu tür durumlarda S&OP senaryolarına bir iç karbon fiyatı eklenmesi, kararı tüm taraflar için şeffaf hale getirebilir.

Teknoloji ve Dijitalleşme: Emisyon Verisinin Dijital Yönetimi

SKDM beyanı ve Kapsam 3 raporu, ürün, tedarikçi ve sevkiyat düzeyinde emisyon verisi gerektirmektedir. Bu verinin dönem sonunda elle derlenmesi hata riskini artırmakta ve verinin planlama kararlarına zamanında ulaşmasını engellemektedir. Dijitalleşmenin bu alandaki temel katkısı, emisyonu bir raporlama konusu olmaktan çıkarıp planlama girdisine dönüştürmesidir.

Kurumsal Kaynak Planlama (ERP), sipariş, stok, satın alma, üretim ve finans işlemlerini ortak bir veri tabanında kaydeden kurumsal işlem sistemidir; planlamanın ana veri ve hareket kaynağıdır. Satın alma, malzeme hareketleri ve sevkiyat kayıtları emisyon hesabının faaliyet verisini sağlamaktadır; harcama bazlı ilk hesaplar bu veriyle yapılır.

Nesnelerin İnterneti (IoT), makine, araç, depo ve ürünlerdeki sensörlerin veriyi ağ üzerinden otomatik iletmesini sağlayan yapıdır; konum, sıcaklık, durum ve tüketim verisi insan girişi olmadan toplanır. Enerji sayaçları ve araç telematiği, tahmini katsayılar yerine ölçülmüş tüketim verisi sağlar; böylece tesis ve taşıma emisyonlarının doğruluğu artmaktadır.

Taşıma Yönetim Sistemi (TMS), sevkiyat planlama, araç yükleme, rota ve taşıyıcı yönetimini destekleyen sistemdir. Taşıma modu, rota ve doluluk bazında emisyonu hesaplamakta, lojistik kararlarında maliyetle birlikte karbonun da görünür olmasını sağlamaktadır.

Yapay Zeka (AI) ve Makine Öğrenmesi (ML), veriden örüntü öğrenerek tahmin, sınıflandırma ve öneri üreten yöntemlerdir; makine öğrenmesi, yapay zekanın veriden öğrenen alt dalıdır. Tedarikçi beyanlarındaki eksik veya tutarsız verileri işaretler, belge ve faturalardan veri çıkarılmasını hızlandırır. Tamamlanan değerlere ilişkin varsayımların belgelenmesi gerekmektedir.

İleri Planlama ve Çizelgeleme (APS), kapasite, malzeme ve öncelik kısıtlarını aynı anda dikkate alarak uygulanabilir plan ve çizelge üreten, optimizasyon ve sezgisel yöntemlere dayalı planlama sistemidir. Karbonu planlama modeline maliyet veya kısıt olarak eklemekte, tedarikçi ve üretim lokasyonu kararlarında maliyet‑emisyon dengesini birlikte göstermektedir.

Dijital İkiz, bir fabrikanın, hattın veya tedarik ağının veriyle güncellenen sanal modelidir; senaryoların fiziksel sistemi etkilemeden denenmesini sağlar. Ağ tasarımı senaryolarında lokasyon, taşıma modu ve tedarikçi değişikliklerinin emisyon etkisinin önceden test edilmesine olanak tanır.

Yapay zekanın sürdürülebilirlik verisi alanındaki en önemli katkısı, veri toplama ve doğrulama yükünü hafifletmesidir. Bununla birlikte düzenleyici beyanda kullanılan her değerin kaynağı ve hesap yöntemi izlenebilir olmalıdır. Bu nedenle modelin tahmin ettiği değerlerin, ölçülmüş veya tedarikçi tarafından beyan edilmiş değerlerden raporlarda ayrı tutulması önerilmektedir.

Dönem sonunda derlenen emisyon verisi bir rapor niteliği taşır;
planlama anında görünür olan emisyon verisi ise karara dönüşür.

Nereden Başlanmalı?

• 1. Sıcak noktaları bulun: Kapsam 3'ü önce harcama bazlı yaklaşımla tahmin edin; harcaması ve emisyon yoğunluğu yüksek malzeme gruplarını belirleyin.
• 2. Birincil veriye geçin: En büyük tedarikçilerden ürün bazlı emisyon verisi toplayın; verinin kaynağını ve doğrulama durumunu kaydedin.
• 3. Ana veriye ekleyin: SKDM kapsamındaki ürünler için ürün ve tesis bazlı emisyon değerlerini malzeme ana verisinin parçası haline getirin.
• 4. Kararlara bağlayın: Emisyonu tedarikçi seçimine, taşıma modu kararlarına ve S&OP senaryolarına bir parametre olarak ekleyin.
• 5. Hedef koyun ve izleyin: Ürün başına emisyon ve fire/imha oranlarını düzenli performans göstergeleri arasına alın.

Tedarik zincirinde sürdürülebilirlik, ayrı bir proje olarak ele alınmaktan çok;
planlama kararlarına eklenen yeni bir parametre olarak değerlendirilmelidir.

İlgili Yazılar

• Satın Almada Toplam Sahip Olma Maliyeti (TCO): Tedarikçi Seçimi ve Yeşil Satın Alma
• Proses Endüstrisinde Kampanya Planlama ve Ürün Geçiş Süreleri
• S&OP Döngüsünde Hangi Toplantıda Hangi Karar Verilir? Takvim, Karar Mantığı ve Senaryolar

Sıkça Sorulan Sorular

SKDM (CBAM) hangi ürünleri kapsıyor?

Çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik ile bunlardan üretilen bazı ürünler kapsamdadır. Bir ürünün kapsamda olup olmadığını gümrük tarife pozisyonu belirlemektedir; listenin bu pozisyona göre kontrol edilmesi gerekir.

KOBİ tedarikçiyim; müşterim emisyon verisi istiyor, vermek zorunda mıyım?

Hukuken her talebe yanıt verme zorunluluğu bulunmamaktadır. Omnibus I ile 1.000'den az çalışanı olan şirketler, CSRD kapsamındaki müşterilerin gönüllü standardı aşan taleplerini reddetme hakkına sahiptir. Konunun ticari boyutu ise farklıdır. SKDM kapsamındaki ürünlerde ithalatçı, beyanı için gerçek emisyon verisine ihtiyaç duyar ve müşteriler bu veriyi tedarikçi seçiminde kullanabilir. Bu nedenle verinin hazırlanması çoğu durumda fiilen bir zorunluluk haline gelmektedir.

Kapsam 3 hesabına nereden başlanmalı?

Satın alma harcamalarını malzeme gruplarına ayırın ve harcama bazlı emisyon katsayılarıyla kaba bir ilk tahmin yapın. Bu yaklaşım, en büyük sıcak noktaları kısa sürede ortaya koymaktadır. Ardından bu gruplarda tedarikçilerden birincil veri toplanmasına geçilmesi önerilir.

Sürdürülebilirlik hedefleri maliyeti artırmaz mı?

Bazı kararlarda artırabilir. Ancak fire, imha edilen stok, boş taşıma ve gereksiz acil sevkiyat gibi kalemlerde emisyonun azaltılması maliyeti de düşürmektedir. Planlama iyileştirmelerine genellikle bu kalemlerden başlanır.

Kapsam 3 hesabı için sensör ve yapay zeka şart mı?

Başlangıç için şart değildir. ERP'deki satın alma verisi kullanılarak harcama bazlı yaklaşımla çalışmaya başlanabilir. Ölçüm (IoT) ve tedarikçiye özgü veri arttıkça hesabın doğruluğu da artmaktadır. Yapay zeka, eksik verinin tamamlanmasında ve belge işlemede fayda sağlar; ancak varsayımları belgeleyin ve ölçülmüş veriden ayrı raporlayın.

Kaynaklar

• WRI / WBCSD (2011). GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Accounting and Reporting Standard.
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi. (AB) 2023/956 sayılı Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Tüzüğü ve 2025 basitleştirme değişikliği.
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi. Direktif (AB) 2026/470 (Omnibus I), CSRD ve CSDDD değişiklikleri.
• 7552 sayılı İklim Kanunu, Resmî Gazete, 9 Temmuz 2025, Sayı 32951.
• Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, Resmî Gazete, 27 Ağustos 2026, Sayı 33353.

İlgili Optimum Planlama Eğitimleri

Bize Güvenen Firmalar

Berdan Civata, 2020

BSH Ev Aletleri, 2019

Hasçelik, 2022

Hazır Giyim İhracatçısı, 2019

İmortaş, 2018

İstanbul Sanayi Odası, 2018, 2019

Opet Fuchs, 2024

SAHA İstanbul, 2019

Sarsılmaz Silah, 2023

Total Türkiye, 2019

TPI Kompozit, 2019

Vezirköprü, 2019

Yorumlar

“Merhaba, Öncelikle 4 gün süren bir eğitimden daha nasıl keyif alabilirdim diye çok düşündüm. Kesinlikle kişisel olarak ilgilendiğim alan olması ve bunu çalıştığım kuruma entegre etme düşüncesi beni çok heyecanlandırdı. Özellikle bildiğiniz gibi her kurum S&OP sürecine geçiş yapacaktır/yapmalıdır. Bu eğitim uçtan uca tedarik zinciri süreçlerinden ve S&OP’nin gerekliliklerinden detaylı bir şekilde bahsetmektedir. Dr. İlker Güçlü Hocamıza bu güzel eğitim için tekrar çok teşekkür ederim.”

Zeynep Akbaş, Lojistik Yöneticisi, Opet Fuchs (Tedarik Zinciri Yönetimi, 2024)

“Bir firmada Tedarik Zinciri Yönetiminin uygulanmasının, O firmanın yönetimine katkıda bulunmasının yanında, rakip firmalarla rekabette ciddi avantaj sağlayacağına inanıyorum. Bu kapsamda Tedarik Zinciri Yönetiminin öneminin anlaşılması açısından bu eğitimin çok faydalı olacağına inanıyorum. Ayrıca İlker bey'in anlatımı da çok başarılıydı.”

Sadık Emre Seyis, Planlama Mühendisi, Sarsılmaz Silah (Tedarik Zinciri Yönetimi, 2023)

“Kıymetli bir eğitim. Genelde bu tip eğitimler teorik olarak değerlendirilir. Ancak İlker bey konuya gayet hakim ve eğitimin sanayide kullanımı için de bilgi sahibi. Eğer sipariş ve tedarik konusunda problem yaşıyorsanız mutlaka almalısınız.”

Murat Işık, Planlama & Erp Müdürü, Sarsılmaz Silah (Tedarik Zinciri Yönetimi, 2023)

Tüm yorumları görüntülemek için tıklayınız.

Kurumunuza özel eğitim veya danışmanlık için teklif talebi oluşturunuz.